του Βασίλη Έξαρχου, Γεωπόνου (MSc, PhDCandidate)
Όταν το έδαφος παραμένει υπερβολικά θερμό για πολλές ώρες ή ημέρες, μειώνεται η παραγωγή νέων ριζών, δυσχεραίνεται η πρόσληψη νερού και θρεπτικών στοιχείων, αυξάνεται η κατανάλωση των αποθεμάτων του φυτού και μειώνονται οι ωφέλιμοι μικροοργανισμοί στο έδαφος.
Η θερμοκρασία στη ριζόσφαιρα των δέντρων
Η θερμοκρασία του εδάφους δεν ακολουθεί πάντοτε τη θερμοκρασία του αέρα. Ένα γυμνό, ξηρό και σκουρόχρωμο έδαφος θερμαίνεται πολύ περισσότερο από ένα έδαφος με φυτοκάλυψη ή οργανική επικάλυψη. Η θερμότητα διεισδύει σταδιακά στα πρώτα εκατοστά, εκεί όπου βρίσκεται μεγάλο μέρος των λεπτών και απορροφητικών ριζών (ειδικά των Ακτινιδίων).
Δεν υπάρχει ένα κοινό όριο για όλα τα δέντρα. Η αντίδραση εξαρτάται από το είδος, την ηλικία, τη διάρκεια του καύσωνα, την υγρασία, τη μηχανική σύσταση και τον αερισμό του εδάφους. Γενικά, όταν ξεπερνιέται το άριστο θερμικό εύρος κάθε είδους, η ριζική ανάπτυξη επιβραδύνεται και σε ακόμη υψηλότερες θερμοκρασίες μπορεί να σταματήσει.
Τι συμβαίνει στις ρίζες των δέντρων
- Αυξάνεται η αναπνοή των ριζών και καταναλώνονται γρηγορότερα σάκχαρα και αποθηκευμένοι υδατάνθρακες, αφήνοντας λιγότερη ενέργεια για ανάπτυξη και άμυνα.
- Μειώνεται η επιμήκυνση και η διακλάδωση των λεπτών ριζών, ενώ τα ριζικά τριχίδια και τα νεαρά μεριστώματα είναι από τους πρώτους ιστούς που ζημιώνονται.
- Διαταράσσονται οι κυτταρικές μεμβράνες και οι πρωτεΐνες, αυξάνεται το οξειδωτικό στρες και περιορίζεται η ενεργός πρόσληψη θρεπτικών στοιχείων.
- Η υψηλή θερμοκρασία αυξάνει τις ανάγκες των ριζών σε οξυγόνο, ενώ παράλληλα μειώνει τη διαθεσιμότητά του στο έδαφος, ιδιαίτερα όταν αυτό είναι πολύ υγρό ή συμπιεσμένο.
- Η απορροφητική επιφάνεια μικραίνει και το δέντρο δυσκολεύεται να καλύψει τις ανάγκες του σε νερό, ακόμη και όταν το έδαφος φαίνεται υγρό.
- Η εξασθενημένη ρίζα γίνεται περισσότερο ευάλωτη σε παθογόνα εδάφους και δεν μπορεί να υποστηρίξει κανονικά το φύλλωμα, τους καρπούς και την αποθήκευση εφεδρειών για την επόμενη χρονιά.
Γιατί η Ακτινιδιά είναι πιο ευαίσθητη
Η ακτινιδιά είναι πολυετής ξυλώδης αναρριχώμενη καλλιέργεια με πυκνό, ινώδες και σε μεγάλο βαθμό “επιφανειακό” ριζικό σύστημα. Οι ρίζες της έχουν υψηλές απαιτήσεις σε οξυγόνο και ανταγωνίζονται τους βλαστούς και τους καρπούς για τα διαθέσιμα φωτοσυνθετικά προϊόντα. Για τον λόγο αυτό, η παρατεταμένη θέρμανση της ριζόσφαιρας μπορεί να διαταράξει γρήγορα την ισορροπία μεταξύ υπέργειου και υπόγειου τμήματος.
Δημοσιευμένα δεδομένα αναφέρουν για παράδειγμα, έντονο περιορισμό της ριζικής ανάπτυξης όταν η θερμοκρασία του εδάφους ξεπερνά περίπου τους 20°C. Σε παλαιότερη εργασία για την ποικιλία “Abbott”, η μεγαλύτερη δραστηριότητα καταγράφηκε κοντά στους 20,5°C και η ανάπτυξη σταμάτησε περίπου στους 29,5°C. Οι τιμές αυτές είναι ενδεικτικές και όχι απόλυτα όρια για κάθε ποικιλία και κάθε έδαφος. Σκεφτείτε ότι σε πολλά κτήματα στην Ελλάδα και κυρίως αυτά που είναι σε διαμόρφωση Ημικρεβατίνας, η θερμοκρασία του εδάφους είναι μόνιμα το καλοκαίρι για μεγάλο διάστημα στους 35°C.!!
Στην ακτινιδιά η υψηλή θερμοκρασία γίνεται ακόμη πιο επικίνδυνη όταν συνδυάζεται με υπερβολική άρδευση, κακή στράγγιση ή συμπίεση. Η αυξημένη κατανάλωση οξυγόνου και η περιορισμένη διάχυσή του δημιουργούν συνθήκες υποξίας, οι οποίες μπορούν να προκαλέσουν νέκρωση λεπτών ριζών, απώλεια αμύλου και βλάβες στους αγγειακούς ιστούς. Η θερμική καταπόνηση θεωρείται σημαντικός επιβαρυντικός παράγοντας σε φαινόμενα παρακμής, χωρίς να αποτελεί από μόνη της τη μοναδική αιτία.
Ενδείξεις που πρέπει να ελέγχονται στα Ακτινίδια
- μεσημεριανός μαρασμός παρότι το έδαφος είναι υγρό,
- μειωμένη ζωηρότητα, μικρότερα φύλλα ή πρόωρο κιτρίνισμα,
- έλλειψη νέων λευκών ριζιδίων και παρουσία καστανών, μαλακών ή νεκρωμένων ριζών,
- ανομοιόμορφη ανάπτυξη και υποβάθμιση μεγέθους ή ξηράς ουσίας των καρπών,
- αργή επαναφορά των φυτών μετά από περίοδο καύσωνα.
Πρακτικά μέτρα για χαμηλότερη θερμοκρασία και υγιέστερες ρίζες
- Μέτρηση της θερμοκρασίας του εδάφους μέσα στη γραμμή φύτευσης, περίπου στα 15-20cm, μαζί με την υγρασία και όχι μόνο με βάση τη θερμοκρασία του αέρα.
- Διατήρηση ελεγχόμενης φυτοκάλυψης(κοντοκουρεμένα χόρτα) και αποφυγή γυμνού, σκληρού εδάφους που απορροφά άμεσα την ηλιακή ακτινοβολία.
- Χρήση κατάλληλου οργανικού επιστρώματος όπως τύρφη, με δόση που καθορίζεται από εδαφολογική αξιολόγηση και χωρίς επαφή με τον λαιμό του φυτού.
- Ορθολογική άρδευση με μικρότερες και σωστά χρονισμένες εφαρμογές, ώστε να διατηρείται υγρασία χωρίς κορεσμό και έλλειψη οξυγόνου.
- Βελτίωση στράγγισης και, όπου τεκμηριώνεται, χρήση υπερυψωμένων γραμμών ή κρεβατιών για καλύτερο αερισμό της ριζόσφαιρας.
- Περιορισμός διελεύσεων μηχανημάτων και αποφυγή εργασιών όταν το έδαφος είναι πολύ υγρό, ώστε να μη συμπιέζεται.
- Χρήση αντιχαλαζιακών ή κατάλληλων διχτυών σκίασης και προσεκτική αξιολόγηση συστημάτων δροσισμού του οπωρώνα κατά τις ακραίες θερμές ημέρες.
- Τακτικός έλεγχος του ριζικού συστήματος και εργαστηριακή διάγνωση, ώστε η θερμική καταπόνηση να μη συγχέεται με φυτόφθορα, νηματώδεις, αλατότητα ή προβλήματα θρέψης.
Ο ρόλος της τύρφης ως εδαφοβελτιωτικού
Η τύρφη μπορεί να αξιοποιηθεί ως οργανικό εδαφοβελτιωτικό και ως υλικό εδαφοκάλυψης γύρω από τη ζώνη των ριζών, εφόσον προηγηθεί εδαφολογικός έλεγχος και επιβεβαιωθεί ότι ταιριάζει στις ανάγκες του συγκεκριμένου οπωρώνα. Η χρήση της δεν αποτελεί ενιαία λύση για όλα τα εδάφη, μπορεί όμως να προσφέρει σημαντικά οφέλη όταν εντάσσεται σε ολοκληρωμένο σχέδιο διαχείρισης(φωτογραφία 1).
- Αυξάνει την περιεκτικότητα του εδάφους σε οργανική ουσία.
- Μπορεί να συμβάλει στη μείωση του pH, κυρίως σε εδάφη όπου αυτό είναι επιθυμητό και έχει προηγουμένως τεκμηριωθεί με ανάλυση.
- Βελτιώνει τον αερισμό και δημιουργεί ευνοϊκό περιβάλλον για την ανάπτυξη νέου, υγιούς λευκού ριζικού συστήματος.
- Λειτουργεί ως μονωτικό στρώμα, μετριάζοντας τις ακραίες θερμοκρασίες στη ζώνη του εδάφους και των ριζών: χαμηλότερες το καλοκαίρι και ηπιότερες το χειμώνα.
- Συμβάλλει στη διατήρηση της υγρασίας, υποστηρίζει τη δραστηριότητα ωφέλιμων μικροοργανισμών και περιορίζει την επιφανειακή κρούστα και τη συμπίεση του εδάφους.
Συμπέρασμα: Η υψηλή θερμοκρασία του εδάφους είναι ένας αθέατος αλλά καθοριστικός παράγοντας καταπόνησης. Στα δέντρα μειώνει τη λειτουργική επιφάνεια των ριζών και την τροφοδοσία του υπέργειου τμήματος. Στην ακτινιδιά, λόγω της ιδιαίτερης ευαισθησίας και των μεγάλων αναγκών της ρίζας σε οξυγόνο, η έγκαιρη μέτρηση και η συνδυασμένη διαχείριση σκίασης, εδαφοκάλυψης, άρδευσης και στράγγισης είναι απαραίτητες για τη διατήρηση της παραγωγής.
